تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

واکاوی ماهیت میلیتاریسم ایران دوره پهلوی اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباسعلی رهبر 1
محمد باقر خرمشاد 2
ابراهیم برزگر 2
حسین مولایی 3
1 استاد دانشگاه علامه طباطبائی . تهران. ایران
2 استاد و هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی. تهران. ایران
3 دانشجوی دکتری دانشگاه علامه طباطبائی. تهران. ایران
10.22034/irs.2025.533349.1291
چکیده
یکی از پدیده‌های اجتماعی مهم و تأثیرگذار در دوره پهلوی اول، میلیتاریسم است؛ مفهومی که اغلب به‌صورت تقلیل‌گرایانه، هم‌ارز با جنگ‌افروزی یا توانمندی نظامی تلقی شده و در بیشتر مطالعات موجود، تنها به بخشی از ابعاد آن پرداخته شده است. پژوهش حاضر، واکاوی ماهیت میلیتاریسم در دوره پهلوی اول را مسئله و پرسش اصلی خود قرار داده و در مقام فرضیه، آن را «میلیتاریسم به مثابه امر اجتماعی» تعریف می‌کند؛ یعنی مجموعه‌ای از سیاست‌ها و اقدامات اجتماعیِ فرایندمحور ناظر به غیر، که در آن اصلاحات نظامی به‌عنوان ابزاری برای تحقق اهداف اجتماعی به کار گرفته می‌شود. این مطالعه، برای سامان‌بخشی به ادعای خود، صرفاً بر بخشی از فرایند اجتماعی استفاده از تحولات نظامی ــ یعنی مرحله «روایت‌سازی‌ها» ــ متمرکز شده و برای تشریح فرضیه خود، از مفهوم «سازه‌های تهدید ترجیحی» بهره گرفته است. یافته‌های این پژوهش کیفی-تفسیری، که با روش جامعه‌شناسی تاریخی انجام شده، نشان می‌دهد: مشروعیتی که از طریق روایت‌سازی‌ها پدید آمد ــ روایاتی که کودتا را نقطه آغاز تاریخ نوین ایران، اخراج قشون از سلطه اجانب را نماد استقلال، مخالفان داخلی و عشایر را مصداق فساد و بیماری، و ارتش را پیشران توسعه و عامل عبور از بحران و ناامنی معرفی می‌کردند ــ نقشی اساسی در بهره‌گیری از ابزار نظامی برای تحقق اهداف اجتماعی ایفا کرده است.
کلیدواژه‌ها
میلیتاریسم
نظامی سازی
مدرنیته نظامی
روایت سازی
سازه های تهدید ترجیحی
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Nature of Militarism in Iran during the First Pahlavi Period

نویسندگان English

Abbasali Rahbar 1
Mohamadbagher Khoramshad 2
Ebrahim Barzagar 2
hossein molaei 3
1 Professor at Allameh Tabatabaei University. Tehran. Iran
2 Professor at Allameh Tabatabaei University. Tehran. Iran
3 PhD student at Allameh Tabatabaei University. Tehran. Iran
چکیده English

One of the significant and influential social phenomena during the reign of Reza Shah (Pahlavi I) was militarism—a concept that has often been reductively equated with warfare or military strength. In most existing studies, only partial aspects of this phenomenon have been addressed. The present research takes the nature of militarism during the Pahlavi I period as its central question and, by way of hypothesis, conceptualizes it as “militarism as a social phenomenon.” This refers to a set of externally-oriented, process-driven social policies and practices wherein military reforms are employed as instruments for achieving broader social objectives. To substantiate this claim, the study specifically focuses on one aspect of the social deployment of military transformations—namely, the stage of “narrative construction.” To articulate its hypothesis, the research draws on the concept of “preferred threat constructions.” The findings of this qualitative-interpretive study, conducted through the method of historical sociology, demonstrate that the legitimacy generated through narrative constructions—narratives which portrayed the 1921 coup as the beginning of Iran’s modern history, the expulsion of foreign-controlled troops as a symbol of national independence, internal dissidents and tribal groups as embodiments of corruption and social decay, and the army as the engine of development and the agent of crisis resolution—played a fundamental role in enabling the use of military instruments for the realization of social objectives.

کلیدواژه‌ها English

Militarism
militarization
Military modernity
narrative construction
preferred threat constructions
اسناد
آرشیو اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (22-5-2-114-ف)
آرشیو اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (22-5-2-114-ف)
آرشیو اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (م 12-612-47-0)
آرشیو اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (م11-1256-16-0)
آرشیو اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، شماره بازیابی: (پ0-0-50155-0)
آرشیو اسناد ودجاء ـ مقطع قبل از 1320 ـ بخش اداری، قسمت منابع انسانی، زونکن 4، پرونده 349.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش مالی ـ زونکن 4 ـ پرونده 231.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش اداری منابع انسانی، زونکن 1، پرونده 13
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش مالی ـ زونکن 4 ـ پرونده 233.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش مالی ـ زونکن 2 ـ پرونده 67.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش امنیت ملی-زونکن 1-پرونده 20
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش توصیه حکومتی-زونکن 1-پرونده 137
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش مالی-زونکن 4-پرونده 233
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش امنیت ملی، زونکن 1، پرونده 5.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش تشریفات، زونکن 5، پرونده 583.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، پرونده 583.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش تشریفات، زونکن 5، پرونده 583.
آرشیو اسناد وزارت دفاع، بخش اول (قبل از شهریور 1320)، بخش تشریفات، زونکن 1، پرونده 35.
 
کتاب­ ها و مقالات
آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر نی، چاپ اول، 1377.
_____ ، عصر پهلوی، تهران، وزارت اطلاعات، 1346.
بیگدلی، علی، «اندیشه­های میلیتاریستی در دورۀ پهلوی اول»، تهران، فصلنامه زمانه، 1385، شماره 52.
دولت‌آبادی، یحیی، تاریخ معاصر یا حیات یحیی، جلد سوم، تهران: فردوسی، 1361.
ذاکر اصفهانی، علیرضا،  مؤلفه­های هویت ملی در ایران(ناسیونالیسم رمانتیک در ایران)، به اهتمام گروه تحقیقات سیاسی اسلام، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381.
رهبر عباسعلی، محمد باقر خرمشاد، ابراهیم برزگر و حسین مولایی، «واکاوی راهبرد رضاخان در استفاده از میلیتاریسم به‌مثابه امر اجتماعی»، فصلنامة علمی جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 1403، دوره پنجم، شماره 2، تابستان، ص 115-134.
روستایی محسن، «واژگان نظامی مصوب فرهنگستان ایران»، فصلنامة گنجینه اسناد، 1373، شماره 16، زمستان، ص 36-40.
عاقلی، باقر، داور و عدلیه: علی‌اکبر داور و نقش او در تأسیس دادگستری نوین ایران، تهران، 1390.
کرونین، استفانی، رضاشاه و شکل­گیری ایران نوین، مرتضی ثاقب‌فر، انتشارات جامی، 1384.
گرامی، محمدعلی، تاریخ اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی رضاشاه کبیر، شیراز، کوروش، 1350.
مکی، حسین، تاریخ بیست‌ساله ایران، تهران، نشر علمی، 1374.
می‌یر، پیتر، جامعه‌شناسی جنگ و ارتش ، مترجمان: علیرضا ازغندی و محمدصادق مهدوی، چاپ چهارم، تهران، نشر قومس، 1375.
مولایی، حسین، «اسناد حمایت مالی رضاخان از مطبوعات موافق»، فصلنامة تاریخ معاصر ایران،1400، سال 25، بهار-تابستان، ص 245-273.
فرید، قاسملو، «جمعیت هلال‌احمر»، دانشنامه جهان اسلام، ج ۱۰، تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 1393.
فریدون، آدمیت، اندیش، ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران، شهرکت سهامی انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، 1356.
 
کتب لاتین
 
McClintock Anne (2009). ‘‘Paranoid Empire: Specters from Guanta´namo and Abu Ghraib,’’ Small Axe 13, 1.
Foucault, Michel. (2007). Security, territory, population: lectures at the Collège de France, 1977–1978. New York: Palgrave Macmillan.
Samotin Laura Resnick (2021). Measuring Militarism: Introducing a New Expert Survey Data Set on Militarism Among Great Powers, 1850-2005, Columbia University.
Lutz, Catherine (2002). Making war at home in the United States: militarization and the current crisis. American Anthropologist.
Mann, Michael (2003). Incoherent Empire. London: Verso.